แรงงานนอกระบบ

แรงงานนอกระบบ

ตอนที่ 1

วันนี้จะคุยกันเรื่องหนึ่งที่มีความสำคัญต่อโครงสร้างทางสังคมละเศรษฐกิจของประเทศไทย หลายท่านยังอาจสงสัยและไม่ค่อยเข้าใจมากนักคือคำว่า “แรงงานนอกระบบ”บางคนคิดว่าเป็นแรงงานต่างด้าวบ้าง หลายคนอาจคิดว่าแรงงานนอกระบบคือแรงงานที่เกี่ยวข้องกับเรื่องที่ผิดกฎหมาย หรือคนงานตามโรงงานขนาดเล็กที่มีคนทำงานไม่กี่คน  

ที่จริง แรงงานนอกระบบ(informal sector) คือการประกอบ “อาชีพอิสระ” หมายถึง กลุ่มคนที่ทำงานอิสระที่ไม่ได้รับความคุ้มครองและไม่มีหลักประกันทางสังคมจากการทำงาน โดยแบ่งออกเป็น 2 กลุ่มคือ (1) กลุ่มผู้ประกอบอาชีพอิสระทั่วไป เช่น คนขับรถรับจ้างสองแถว ผู้ทำการเกษตร ถอนหญ้า ดำนา หาบเร่แผงลอยขายของข้างทาง ช่างเสริมสวยตัดผม ช่างซ่อมรองเท้า เจ้าของร้านขายของชำ ทนายความ แพทย์ วิศวกร (2) กลุ่มที่ทำงานรับจ้าง มีรายได้ประจำ เช่น ผู้รับงานไปทำที่บ้าน ผู้ทำงานนอกสถานที่ ผู้รับจ้างทำของ รับจ้างตามฤดูกาล แรงงานในกิจการประมง คนรับใช้ตามบ้าน และอื่นๆ

ส่วนแรงงานในระบบ (Formal Sector) มีการให้คำจำกัดความของ “แรงงานในระบบ” ว่า หมายถึง แรงงานที่ทำงานในระบบการจ้างงานที่มีรายได้ประจำ มีเงินเดือนที่แน่นอน โดยทั่วไปมักจะเรียกว่าเป็น “มนุษย์เงินเดือน” และที่สำคัญที่สุดคือแรงงานในระบบจะได้รับการคุ้มครองสวัสดิการต่างๆตามที่กฎหมายกำหนด นอกจากนั้นแรงงานในระบบยังมีโอกาสที่จะก้าวหน้าในชีวิตการทำงานและได้รับสิทธิคุ้มครองจากการประกันสังคม การประกันชราภาพ และประกันสุขภาพ

นักเศรษฐศาสตร์และหน่วยงานทางด้านเศรษฐกิจมักจะมุ่งเน้นการศึกษาแรงงานนอกระบบในฐานะที่เป็นกำลังแรงงาน (Labor Force) ที่จะสามารถสร้างความเจริญเติบโตให้กับเศรษฐกิจของประเทศได้ หน่วยงานทางด้านการคุ้มครองแรงงานก็มักจะเน้นศึกษาแรงงานนอกระบบในฐานะที่เป็นแรงงานที่ขาดความคุ้มครองส่วนนักสังคมจะสนใจถึงคุณภาพชีวิตของแรงงาน ความปลอดภัย สุขภาพ ความยากจนและความมั่นคงของชีวิต

นักวิชาการบางท่านแบ่งแรงงานนอกระบบออกเป็น 2 กลุ่ม กลุ่มแรกเป็นกลุ่มแรงงานที่ไม่มีทางเลือกเพราะตนเองไม่มีทักษะฝีมือในการทำงาน ขาดการพัฒนายกระดับที่สูงขึ้น จึงทำให้มีค่าจ้างต่ำและมีความไม่มั่นคงในการทำงานอาจถูกปรับให้ออกหรือเลิกจ้าง ซึ่งเป็นลักษณะทั่วไปของแรงงานนอกระบบ  ส่วนกลุ่มที่สองเป็นกลุ่มแรงงานที่มีทักษะฝีมือ มีความชำนาญในหน้าที่ของตน เมื่อทำงานมานานก็ได้รับการส่งเสริมให้เป็นหัวหน้างาน  จึงทำให้มีค่าจ้างสูงและมีความมั่นคงในการทำงาน ซึ่งแรงงานนอกระบบกลุ่มนี้เลือกที่อยู่นอกระบบด้วยตนเอง เวลาเจ็บป่วยก็สามารถเข้าถึงการบริการด้านสุขภาพได้

อย่างไรก็ตาม แรงงานนอกระบบ คือ กำลังแรงงานที่สำคัญของชาติในฐานะที่เป็นแรงงานของประเทศ ต้องทำงานหนักและต้องเผชิญกับปัญหาต่างๆ นานา เช่น ค่าตอบแทนจากการทำงานต่ำ มีงานทำไม่ต่อเนื่อง ขาดหลักประกันทางสังคม มีความเสี่ยงจากการประกอบอาชีพ รวมทั้งไม่ได้รับการคุ้มครองทางกฎหมายโดยเฉพาะกฎหมายแรงงาน เป็นต้น ดังนั้นสิ่งที่กำลังท้าทายเราอยู่ในวันข้างหน้าก็คือ การหาวิธีแก้ไขปัญหาให้กับกลุ่มแรงงานนอกระบบที่มีจำนวนเพิ่มมากขึ้น ตามการเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจและสังคม